Ο καρκίνος του δέρματος περιλαμβάνει το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα, το ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα και το μελάνωμα.
Το μελάνωμα είναι ένας τύπος καρκίνου του δέρματος που προέρχεται από τα μελανοκύτταρα. To μελάνωμα εκτός από το δέρμα μπορεί να αναπτυχθεί και σε άλλους ιστούς όπως για παράδειγμα στην πρωκτογεννητική χώρα.
Το ποσοστό επίπτωσης και θνησιμότητας του μελανώματος εκτιμάται ότι αυξάνεται παγκοσμίως. Το μελάνωμα είναι πιο συχνό στους άντρες στις περισσότερες περιοχές της υφηλίου. Η επίπτωση στις ευρωπαϊκές χώρες ποικίλλει και για τις μεσογειακές, όπως η Ελλάδα, υπολογίζεται ότι κυμαίνεται μεταξύ 3 – 5 ατόμων ανά 100.000 πληθυσμού ανά έτος. Παρόλο που ο κίνδυνος μελανώματος γενικά αυξάνεται με την ηλικία και η επίπτωση είναι μεγαλύτερη σε γηραιότερους πληθυσμούς, το μελάνωμα κατατάσσεται στους πιο συχνούς τύπους καρκίνου μεταξύ των νεαρών ενηλίκων.
Οι υπότυποι του μελανώματος είναι οι εξής:
- Επιφανειακά επεκτεινόμενο
- Οζώδες
- Φακοειδές
- Μελάνωμα των άκρων
- Μη μελανωτικό μελάνωμα
Οι κύριοι παράγοντες κινδύνου ανάπτυξης μελανώματος είναι οι εξής :
1) Ο τύπος του δέρματος: άτομα με ανοιχτόχρωμο δέρμα έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξουν μελάνωμα από τα άτομα με σκούρο χρώμα δέρματος. Τον μεγαλύτερο κίνδυνο διατρέχουν τα άτομα με κόκκινα μαλλιά και φακίδες
2) Σπίλοι (ελιές). Οι περισσότεροι σπίλοι δε θα εξαλλαγούν ποτέ σε καρκίνο, ωστόσο άτομα με πολλούς (πάνω από 100) ή με άτυπους σπίλους έχουν αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης μελανώματος.
Όταν υπάρχουν 3 ή περισσότεροι άτυποι σπίλοι αυξάνεται ο κίνδυνος ανάπτυξης μελανώματος. Ένας άτυπος σπίλος ορίζεται ως ο σπίλος που παρουσιάζει τουλάχιστον 3 από τα ακόλουθα «ABCDΕ» χαρακτηριστικά:
- Assymetry: Ασυμμετρία στο σχήμα του,
- Border: Ανώμαλο ή ασαφές περίγραμμα,
- Colour: Χρώμα που ποικίλλει από τη μια περιοχή στην άλλη
- Diameter: Διάμετρος πάνω από 6mm
- Evolving: Δυναμική διαχρονική εξέλιξη σχετικά με το σχήμα, το χρώμα ή το μέγεθος, δηλαδή οποιαδήποτε αλλαγή σχήματος, χρώματος ή μεγέθους με τον χρόνο.
Oι συγγενείς σπίλοι είναι ελιές που υπάρχουν από τη γέννηση. Μεγάλοι (>5 εκατοστά) συγγενείς σπίλοι έχουν αυξημένο κίνδυνο να μετατραπούν σε μελάνωμα. Άτομα με μεγάλους συγγενείς σπίλους πρέπει να παρακολουθούνται σε τακτική βάση.
3)Έκθεση στον ήλιο: η έκθεση στην υπεριώδη (UV) ακτινοβολία μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο ανάπτυξης μελανώματος.
Η χρήση αντηλιακού σε συνδυασμό με απλούς κανόνες όπως η αποφυγή της έκθεσης στον ήλιο μεταξύ 11:00-15:00 (ώρα μέγιστης ηλιακής έκθεσης), και η κάλυψη με ρούχα, καπέλο και γυαλιά ηλίου, κατά την έκθεση στον ήλιο (ακόμη και σε σημεία έμμεσης έκθεσης όπως π.χ. κάτω από την ομπρέλα) προστατεύουν από την ηλιακή ακτινοβολία.
4) Τεχνητό μαύρισμα (solarium): Η έκθεση σε τεχνητή ακτινοβολία UV για μαύρισμα αυξάνει τον κίνδυνο ανάπτυξης μελανώματος ιδιαίτερα όταν αυτό γίνεται πριν από την ηλικία των 30 ετών.
5) Ιστορικό μελανώματος: Θετικό ατομικού ιστορικό μελανώματος αυξάνει τον κίνδυνο υποτροπής ή επανεμφάνισης μελανώματος σε άλλο σημείο του σώματος. Θετικό οικογενειακό ιστορικό (γονείς, αδέρφια, παιδιά) μελανώματος αυξάνει επίσης την πιθανότητα εμφάνισης. Είναι γνωστές κάποιες κληρονομούμενες γονιδιακές μεταλλάξεις όπως η μετάλλαξη CDKN2A, αλλά τέτοιες γονιδιακές μεταλλάξεις ανευρίσκονται σε ποσοστό λιγότερο από το 50% σε οικογένειες με μελάνωμα.
6) Ηλικία: Ο κίνδυνος εμφάνισης μελανώματος αυξάνεται αναλογικά με την ηλικία παρά το γεγονός ότι το μελάνωμα σχετίζεται λιγότερο με την ηλικία συγκριτικά με άλλους τύπους καρκίνου και μπορεί να εμφανιστεί σε ηλικίες μικρότερες των 30 ετών.
7) Φύλο: Στη Λατινική Αμερική, την Ωκεανία και το Ισραήλ οι άντρες έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο ανάπτυξης μελανώματος, ενώ στην Ευρώπη ο κίνδυνος είναι ελαφρώς μεγαλύτερος στις γυναίκες.
8) Ανοσοκαταστολή: Άτομα με ελαττωμένη ανοσία έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξουν μελάνωμα. Η ανοσία μπορεί να είναι μειωμένη λόγω κάποιας νόσου όπως το AIDS ή λόγω φαρμάκων που χορηγούνται μετά τη μεταμόσχευση οργάνων.
9) Μελαχρωματική ξηροδερμία (Xeroderma pigmentosum): Είναι μία σπάνια κληρονομική νόσος που χαρακτηρίζεται από αδυναμία επιδιόρθωσης των βλαβών DNA.
Η διάγνωση γίνεται με ιστοπαθολογική εξέταση έπειτα από βιοψία της βλάβης η οποία θα αναδείξει τα καρκινικά κύτταρα.
Θεραπεία του μελανώματος
Το θεραπευτικό πλάνο μπορεί να περιλαμβάνει τη χειρουργική εξαίρεση, την ακτινοθεραπεία, τη χημειοθεραπεία και τη στοχευμένη θεραπεία.
Για μονήρεις βλάβες η βάση του θεραπευτικού πλάνου είναι η χειρουργική εκτομή.
Ο ρόλος της χημειοθεραπείας έχει μειωθεί με την παγίωση της αποτελεσματικότητας της ανοσοθεραπείας.
Στη σύγχρονη εποχή, η ανοσοθεραπεία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη θεραπεία του μελανώματος. Η ανοσοθεραπεία, λειτουργεί αναστέλλοντας μηχανισμούς που έχουν αναπτύξει τα καρκινικά κύτταρα για να ξεφεύγουν από την επιτήρηση του ανοσοποιητικού συστήματος. Καθιστά έτσι το ανοσοποιητικό σύστημα ικανό να αναγνωρίζει και να εξοντώνει τα καρκινικά κύτταρα. Πρόκειται για ολιγόλεπτες συνεδρίες στην κλινική που γίνονται ενδοφλέβια ανά 2-6 εβδομάδες.
Στο Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο Θεσσαλονίκης οι ασθενείς έχουν την ευκαιρία να συμμετάσχουν σε κλινικές μελέτες που εκπονεί η Δρ. Σοφία Μπάκα, κατά τις οποίες μπορούν να λάβουν νεότερες μορφές ανοσοθεραπείας με μηδενική οικονομική επιβάρυνση.
Για παράδειγμα, ασθενείς που έχουν χειρουργηθεί και παρουσιάζουν υψηλό κίνδυνο επανεμφάνισης (υποτροπής) μπορούν να ωφεληθούν από την εξατομικευμένη θεραπεία με νεοαντιγόνα [individualized neoantigen therapy (INT)]. Πρόκειται για ενδομυϊκή ένεση που γίνεται ανά διαστήματα 3 εβδομάδων σε συνδυασμό με την ήδη αποδεδειγμένα αποτελεσματική ανοσοθεραπεία. Οι ασθενείς παρακολουθούνται από ομάδα ειδικών, ογκολόγους, δερματολόγους, χειρουργούς, ακτινολόγους, παθολογοανατόμους, βιολόγους και το θεραπευτικό πλάνο κάθε ασθενή συζητείται σε ογκολογικό συμβούλιο.
Οι πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες της ανοσοθεραπείας όπως για παράδειγμα οι διάρροιες ή τα εξανθήματα αντιμετωπίζονται είτε με την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή είτε συντηρητικά.
Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να ζητηθεί μοριακός έλεγχος που θα αναδείξει πιθανή μετάλλαξη του γονιδίου BRAF, η οποία ανευρίσκεται στο 30-60% των ασθενών. Οι ασθενείς αυτοί θα μπορούν να λάβουν θεραπεία με χάπια από το στόμα που αναστέλουν το τροφοδοτικό σήμα που δίνει αυτή η μετάλλαξη στα καρκινικά κύτταρα.
Ο ρόλος της ακτινοθεραπείας έγκειται στην αντιμετώπιση των οστικών και των εγκεφαλικών μεταστάσεων.
Μετά το πέρας των θεραπειών, ο ασθενής μπαίνει σε πρόγραμμα παρακολούθησης με τακτική κλινική εξέταση σε συνδυασμό με απεικονιστικό έλεγχο.
